Prematüre Doğdu Diye Kaderi Kilo Olmasın
Normal mi? Ne zaman ciddiye almalıyım? Evde ne yapabilirim? Bir plan var mı?
Kısa cevap: Evet, risk biraz daha fazladır...
Prematüre doğan bebeklerin önemli bir kısmı sağlıklı büyür. Ancak bilimsel veriler, özellikle belirli yaş aralıklarında kilo artışının yakından izlenmesi gerektiğini gösterir. Buradaki anahtar kelime takiptir...
Prematüre Bebeklerde Obezite Riski Neden Daha Fazladır?
Prematürelerde obezite riskini artıran mekanizmalar genellikle erken dönemde başlar, etkisi okul çağına doğru belirginleşir:
***Hızlı Telafi (Catch-up) Büyümesi: Prematüre doğan bebekler yaşıtlarına yetişebilmek için ilk aylarda daha hızlı kilo ve boy alabilir; bu durum normal ve gereklidir. Ancak bu hızlı toparlanma süreci gereğinden uzun sürer ya da aşırı olursa, vücut fazla enerjiyi yağ olarak depolamaya başlar ve ilerleyen yıllarda kilo fazlalığı riski artabilir.
***Metabolik Programlama: Prematüre bebekler, anne karnında olması gereken sürenin bir kısmını erken doğdukları için dış dünyada geçirir. Bu durum vücudun enerji kullanma ve depolama ayarlarını etkileyebilir; yani vücut, ilerleyen yıllarda aldığı kaloriyi daha kolay yağ olarak saklamaya eğilimli olabilir.
***Beslenme Yoğunluğu: Prematüre bebeklerin ilk dönemlerde daha yüksek kalori ve protein alması gerekir; bu durum büyümeleri için hayati önemdedir. Ancak bu yoğun beslenmenin ne zaman ve nasıl azaltılacağı doğru planlanmazsa, ihtiyaç fazlası enerji yağ dokusu artışına yol açabilir.
***Kas-Yağ Dengesi: Prematüre bebeklerde erken dönemde kas gelişimi yaşıtlarına göre biraz daha yavaş olabilir. Bu durumda alınan kilonun bir kısmı kas yerine yağ dokusu olarak birikebilir.
Rahatlatan gerçek: Bu mekanizmalar kaçınılmaz kader değildir. Doğru zamanlı izlemle risk kontrol edilebilir.
Prematüre Bebeklerde Obezite Riski En Çok Hangi Yaşlarda Artar?
Prematüre doğmuş bir çocukta kilo fazlalığı riski bir anda ortaya çıkmaz; bazı yaş dönemlerinde belirginleşir. Bu nedenle kritik izlem pencerelerini bilmek çok önemlidir.
0-2 yaş (Telafi Büyümesinin Hassas Dönemi): Bu dönemde amaç, çocuğun yaşıtlarına sağlıklı şekilde yetişmesidir. Bir miktar hızlı kilo alımı normaldir. Ancak kilo artışı kısa sürede birkaç persentil çizgisini birden yukarı sıçrıyorsa, bu durum ileride fazla yağ dokusu birikiminin ilk sinyali olabilir. Burada panik değil, yakın takip gerekir.
2-5 yaş (En Kritik Eşik): Bu dönemde vücut yağ depolamaya daha yatkın hale gelir. Atıştırma alışkanlıkları, ekran süresi ve porsiyon kontrolü belirleyici olur. Prematüre çocuklarda bu dönemde başlayan kontrolsüz kilo artışı, çoğu zaman “nasıl oldu anlamadık” denilen sürecin başlangıcıdır. İşte bu yüzden 2-5 yaş kaçırılmaması gereken altın dönemdir.
5-7 yaş (Adipozite Rebound Dönemi): Normalde kilo artış hızı yavaşlar. Eğer kilo eğrisi bu dönemde erken ve hızlı yükseliyorsa, bu durum ileriki yıllarda obezite riskinin güçlü bir habercisidir. Aileler için bu dönem genellikle fark edilmez ama hekim için çok kıymetli bir uyarı sinyalidir.
Ergenlik Öncesi (Metabolik Risklerin Kapısı): Ergenlik yaklaşırken kilo fazlalığı varsa, insülin direnci ve hormonal dengesizlik eğilimi artabilir. Bu aşamada alınan önlemler etkilidir, ancak ne kadar erken başlanırsa o kadar kolay yönetilir.
Net mesaj: “Biraz bekleyelim” yaklaşımı, özellikle 2-7 yaş aralığında, çoğu zaman fark edilmeden büyüyen ve ileride telafisi zorlaşan kilo sorunlarına yol açabilir. Bu dönemler korkulacak değil, doğru zamanda izlenecek dönemlerdir.
***Panik yok, acele yok; ama takip şart. Çünkü doğru zamanda yapılan küçük müdahaleler, ileride büyük sorunları önler.
Prematüre Bebeklerde Obezite Riski Ne Kadar?
Prematüre doğan çocuklarda obezite riski, zamanında doğanlara göre yaklaşık 1,3-1,8 kat artabilir.
Obezite riski; çok erken doğum, çok düşük doğum ağırlığı ve kontrolsüz hızlı kilo alımı ile yükselir.
***“Prematüreydi, kilo alsın” doğru bir cümledir; ama süresiz değildir.
Ne zaman özellikle ciddiye alınmalıdır?
Aşağıdakilerden biri varsa yakın izlem gerekir:
***Kilo çok hızlı artıyorsa
***Boy uzaması yavaşken kilonun hızlanması
***2-5 yaşta karın çevresinin belirgin artması
***Ailede obezite/insülin direnci öyküsü
***Erken yaşta iştah kontrolünün zorlaşması
Evde ben ne yapabilir?
***Panik yok; ölçüm ve not var.
***Doğru ölçüm: Aynı tartı, hafif kıyafet, benzer saat
***Büyüme hızı takibi: Kilo tek başına değil, boyla birlikte değerlendirilir
***Not edin: Aylık kilo-boy, iştah değişimi, ekran süresi, uyku
***Beslenme ritmi: Öğün saatleri net, sıvı kalori sınırlı
***Hareket: Yaşa uygun günlük aktif oyun
Sonuç olarak;
Prematüre doğmuş bir çocuk için en önemli şey plansız endişe değil, planlı ve sakin bir takiptir. Bu süreci mükemmel bir şekilde yönetmek için en güzel yol: önce doğru ölçümler yapılır, boy-kilo değerleri güvenilir büyüme eğrileri üzerinde değerlendirilir; ardından riskli ve kritik pencere dönemlerde çocuk yakından izlenir. Eğer gerekirse, çocuğun yaşına, büyüme hızına ve gerçek ihtiyacına göre adım adım tedavi planı oluşturulur.
Prematüre doğmuş olmak bir etiket değildir; doğru zamanda yapılan değerlendirmelerle çok iyi yönetilebilen bir büyüme hikâyesidir.
Ailelerin içindeki huzursuzluk çoğu zaman önemli bir uyarıdır ama bu uyarı panik için değil, düzenli takip içindir.
Bekleyip şansa bırakmak yerine ölçmek, izlemek ve doğru zamanda harekete geçmek; çocuğun geleceğini ve yıllarını korur.
Ankara Çocuk Endokrinoloji Uzmanı Doç. Dr. Ediz Yeşilkaya olarak;
prematüre doğmuş çocuklarda kilo artışını sadece tartıdaki rakamla değil, boy uzaması, büyüme hızı ve yaşa özgü risk dönemleriyle birlikte değerlendiriyoruz.
Prematüre doğmuş olmak bir kader değildir. Doğru zamanda yapılan ölçümler ve düzenli takip ile
kilo fazlalığı ve ileride oluşabilecek metabolik riskler çoğu zaman önlenebilir ve yönetilebilir.
